Het feest van alle mensen

Het zou me verwonderen als ook u niet ooit in de Sint-Baafskathedraal van Gent het wereldberoemde meesterwerk van de gebroeders Van Eyck, De aanbidding van het Lam, bent gaan bewonderen. Op het grote middenpaneel staan zes groepen van mensen uitgebeeld die in de hemel het Lam Gods aanbidden: profeten en aartsvaders, apostelen, pausen, bisschoppen en martelaren. De schilders hebben zich duidelijk laten inspireren door het visioen dat de ziener van het Boek der Openbaringen heeft geschouwd. De profeten en aartsvaders zijn een selectie uit de 144.000 met het zegel van de levende God getekenden "uit alle stammen van Israël". De apostelen, pausen, bisschoppen en martelaren vertegenwoordigen de "ontelbare menigte die niemand tellen kon".

Ook geniale kunstenaars blijven kinderen van hun tijd. In de tijd van Jan en Hubert Van Eyck waren de heiligen op de officiële kerkelijke kalender, behalve de apostelen en veel martelaren, allemaal mensen van de priesterlijke stand. Er zijn er in de loop van de eeuwen zeer veel bij gekomen. De vorige paus was de absolute recordhouder inzake heiligverklaringen. Maar er mag daarover geen misverstand bestaan. In het kerkelijk Latijn heet heiligverklaring 'canonisatio'. Daarvan zijn de Franse en Engelse benamingen afgeleid. Het woord betekent niet meer dan wat het letterlijk zegt. De persoon over wie het gaat is opgenomen in de 'canon', dat is de lijst van al diegenen van wie de verering als heilige door het gelovige volk door het kerkelijk gezag is goedgekeurd. De heiligverklaring van pater Damiaan bijvoorbeeld betekent niets anders (niets meer) dan zijn toevoeging aan deze lijst, waardoor de reeds lang bestaande praktijk van zijn verering een officieel kerkelijk groen licht heeft gekregen.

De heiligen die we vandaag gedenken zijn echter niet die van de officiële lijst. We gedenken allen zonder naam of gezicht voor ons die de definitieve voltooiing van hun leven over de dood heen hebben bereikt. Een ontelbare menigte. Mensen uit alle rassen, volkeren en talen, en ook alle godsdiensten.

Allerheiligen dankt zijn populariteit aan Allerzielen. 's Morgens zijn er in de kerken vooral lege plaatsen. Maar 's namiddags stromen de kerkhoven vol. Daar hebben de mensen wier leven voltooid is wel een naam en een gezicht, op de graven en in het geheugen van hun nabestaanden die een graf komen bezoeken. Sommigen prevelen een gebedje of zeggen het samen luidop. Een gebed voor de dierbare overledene. Waarschijnlijk krijgt niemand het in zijn hoofd tot hem of haar te bidden, als tot een heilige die ze vereren. Maar zou dat zo gek zijn?

Je moet geen held zijn om heilig te worden. Natuurlijk zijn er heiligen die heldendaden hebben verricht en zeker zijn er helden die ook nog heilige mensen waren. Maar door de bank genomen heeft heiligheid weinig uit te staan met heldendom. Mijn vader en moeder waren helemaal geen helden. Soms heb ik hun dingen kwalijk genomen. Maar nu, zo veel jaren na hun dood, denk ik aan hen terug met een zekere verering. Ik durf ze rekenen bij de mensen die Jezus op een berg in Galilea zalig heeft geprezen.
Op zijn lijst stonden geen topfiguren, geen kampioenen van de deugd, geen professionele wereldverbeteraars. Zalig noemde hij de armen van geest of nederigen van hart, niet verslaafd aan geld of goed; de mensen die wisten wat verdriet is; de mensen die snakten naar gerechtigheid die voor hen niet lijkt weggelegd; de mensen die spraken met hun hart en dat hart zuiver wilden bewaren in een verontreinigde wereld; de mensen die vrede zochten waar tweedracht en concurrentie de bovenhand hadden; de mensen die uitgerangeerd werden en belachelijk gemaakt omdat ze zo naïef waren om in hem te geloven en dat niet onder stoelen of banken staken.

Ik vind het jammer dat in de nieuwste Nederlandse bijbelvertalingen de zaligsprekingen afgezwakt zijn tot gelukwensen. Daarmee dreigt iets essentieels uit onze woordenschat te verdwijnen. Wie 'zalig' in de evangelische zin van het woord niet meer zou kennen, gaat het besef verliezen van het geluk over de dood heen, in zijn definitieve en volkomen gestalte.

Allerheiligen is een uitzonderlijk feest. Bijna alle feesten op de kerkelijke kalender gaan over God, over Christus, zijn geboorte en zijn doop, zijn verrijzenis, en over de goddelijke Geest. Allerheiligen is het feest van de mensen, niet alleen van de groten die op de heiligenkalender staan, het is ook en éérst het feest van alle kleine lieve mensen die we persoonlijk hebben gekend.

B.J. De Clercq o.p.