Het perspectief van de nieuwe schepping

Is het toegelaten dat een man zijn vrouw verstoot? Neen. Mogen mensen scheiden en verbreken wat God heeft verbonden? Ja. Maar niet zomaar, niet zo dat je de ander verstoot en kinderen tekortdoet die niet hebben te kiezen. Soms is scheiden het minste kwaad en is het de enige manier om binnenechtelijk geweld te stoppen. Op het CGG waar ik werk hebben we een therapeutische groep – we noemen hem ‘de rode groep’ – van mannen die veroordeeld werden of spontaan hulp voor zichzelf zoeken wegens geweld binnen de relatie. Misschien zult u zeggen dat het om zeer uitzonderlijke situaties gaat, maar dat kan ik met cijfers tegenspreken. De concrete levenssituatie kan soms zodanig zijn dat algemene principes of mooie idealen niet meer gelden. Ik wil dus allereerst klare taal spreken en zeggen wat ik denk alvorens dieper en met nuances in te gaan op de tekst uit het evangelie.

In de oudste Joodse samenleving was een huwelijk op de eerste plaats een overeenkomst tussen twee families. Daarbij was het meisje een deel van de totale, zakelijke overeenkomst. Latere scheiding of ontrouw was daarom niet ongewoon. Oorspronkelijk was dat alleen het recht van de man, vrouwen konden niet scheiden. Ook als een man een andere relatie aanging bleef zijn vrouw zijn bezit. Vandaar dat in het boek Deuteronomium een wet staat, of beter nog een raad, dat een man bij scheiding een scheidingsbrief moet schrijven waardoor de vrouw opnieuw vrij werd en eventueel een nieuwe relatie kon aangaan. Deze wet was tot stand gekomen omwille van ‘de hardheid van uw hart’ zegt Jezus terecht.

Zo was de situatie in de tijd van Jezus. De verschillende rabbijnse scholen hanteerden daarbij heel andere criteria. Volgens rabbi Shammai mocht een man alleen scheiden als zijn vrouw overspel had gepleegd (zoals ook in het evangelie van Matteüs staat). Volgens rabbi Hillel waren veel redenen voldoende: als de vrouw teveel grommelde of slecht kookte mocht een man scheiden. Volgens rabbi Aqiba was het voldoende dat een man een andere vrouw mooier vond. Dat alles klinkt natuurlijk helemaal niet fraai en heel vernederend, maar het is in deze context dat men de houding van Jezus moet plaatsen.

De arizeeën willen daarom weten welk standpunt Jezus inneemt en vragen of een man zijn vrouw mag verstoten. Er staat letterlijk: zich van haar ontdoen (apoligein). Waarop Jezus terecht zegt: neen. Niemand mag in gelijk welke situatie als een nietswaardige vod gedumpt worden. Maar wetend dat in verband met scheiding zoveel verschillende standpunten bestonden, gaat Jezus een stap verder en verwoordt hij zijn visie op het huwelijk. De vraag is dan niet wat wel en niet is toegelaten, of men wel of niet seks heeft gehad, zoals Clinton de discussie voerde. En de vraag is niet of het om betaalde of vrij gekozen seks ging zoals Berlusconi wil laten doorschemeren. Daarmee gaat men voorbij aan de grond van de zaak. Jezus verwijst naar het ideaal zoals verwoord in het boek Genesis. Oorspronkelijk schiep God de mensen als mannelijk en vrouwelijk en door één te worden geven ze elkaar waardigheid en schakelen ze zich in in de keten van de schepping. Man en vrouw zijn als yin en yang waarbij elk een onbewuste kern van het tegendeel heeft en vandaar op zoek gaat naar volledigheid. Zo had God het gewild, zegt Jezus, en mensen mogen aan dat ideaal niet morrelen en vanuit een misplaatste patriarchale houding de ander verstoten.

De uitspraak 'wat God heeft verbonden, mag een mens niet scheiden' moet men volgens mij allereerst begrijpen als reactie tegen de misbruiken van zijn tijd. Bedoelde hij daarmee dat een huwelijk in alle omstandigheden onverbreekbaar is? Dat weet ik niet, maar mocht hij het zo bedoeld hebben, dan ben ik het niet met hem eens. Ik wil er trouwens op wijzen dat reeds in het Nieuwe Testament daarover meerdere opvattingen bestaan. In het evangelie van Matteüs maakt Jezus een uitzondering: als de ander overspel heeft gepleegd mag men scheiden. En Paulus beschrijft in 1 Korintiërs (7,12-15) dat, als men christen is en de ander ongelovig en deze situatie voor veel spanningen zorgt, men mag scheiden. Reeds in de eerste christenheid worstelde men dus met dit probleem.

Heel deze passage over het huwelijk moet men lezen vanuit het perspectief van de nieuwe schepping. Jezus wilde dat mensen weer gingen leven zoals oorspronkelijk door God bedoeld: een relatie waarin men als gelijken en geliefden voor elkaar God aanwezig stelt. Laten we in die geest bidden voor elkaar.

Marcel Braekers o.p.