Mariabeelden
 

In de katholieke kerk is Maria ongetwijfeld de heilige die met kop en schouders uitsteekt boven alle anderen. Ook in de wereldgeschiedenis is zij de meest geëerde vrouw en een krachtig vrouwelijk symbool. Toch staat er weinig over haar in de bijbel, zodat er ruimte was en is voor diverse invullingen en interpretaties. Gedurende tweeduizend jaar heeft de figuur van Maria bij mannen en vrouwen, bij diverse volken en etnische groepen verschillende beelden opgeroepen. Verschillende religieuze, sociale en politieke stromingen, rechts of links, conservatief of progressief, hebben onderling zeer afwijkende beelden van Maria geconstrueerd ter ondersteuning van hun standpunten. Ook het sterk geïdealiseerde beeld dat de Kerk van Maria naar voren schoof is typerend voor deze door mannen bestuurde organisatie. Geboeid door dit thema stelde ik aan een aantal mensen, mannen en vrouwen, gelovigen en ongelovigen, de vraag wat Maria voor hen betekende. Uit hun antwoorden bleek dat wat ze uit de bijbel over Maria wisten een uitgangspunt was, waar ze dan zelf hun eigen invulling aan gaven vanuit hun eigen levenservaring en vanuit datgene wat zij belangrijk vonden of waar zij voor stonden. Op het feest van O.-L.-Vrouw Hemelvaart wil ik wat dieper ingaan op een aantal van deze beelden, omdat ze de rijkdom van de Mariafiguur belichten en omdat ze ons kunnen helpen om beter te begrijpen wie wij zijn en wat we samen kunnen zijn.

I. Margaret Dorgan, karmelites, Bericht aan Maria

Ik zie u als 'gezegend onder de vrouwen' en ik, een vrouw, ervaar hoe uw gezegende staat op me afstraalt - maar niet als een lichtbundel van een verre ster die afdaalt naar de onwaardige aarde. Uw warmte doordringt me omdat u het hart van een vrouw had en kon zingen wanneer u in de ban van schoonheid verkeerde en huilen als u werd afgewezen.
Voor mij bent u nooit een hemelse keizerin of een madonna uit de Renaissance geweest, maar veeleer een boerin die zich de haren van het bezwete voorhoofd veegt. Naarmate ik ouder word, wordt u voor mij meer een zuster dan een moeder. Ik zit naast u, een kinderloze weduwe, en haal samen met u herinneringen op aan geliefden die de grens van de tijd hebben overschreden en wier onzichtbare aanwezigheid nu wenkt naar de eeuwige hereniging. Als ik samen met u nadenk over mijn eigen dood, leidt u me naar een diepe innerlijke stilte waar uw Zoon woorden van eeuwig leven spreekt, en ik zing uw lied van vreugde in God, mijn verlosser.

II. Anoniem getuigenis

Toen alles goed ging had ik een groot vertrouwen in God, maar toen we kort na elkaar twee kinderen verloren verloor ik ook dit vertrouwen. Tot op een zomerdag, toen ik met een schok van herkenning oog in oog kwam te staan met de gewelddadige dood: ik zag een affiche voor een tentoonstelling - een schilderij van Maria met de gekruisigde Jezus - en vereenzelvigde mij onmiddellijk met dat beeld. Dat was slechts de eerste stap. Ik zwolg nog steeds in mijn verdriet, probeerde terug te krabbelen, was op zoek naar de innerlijke rust die het geloof kan geven. Ik voelde me nog drie jaar verlaten, of was ik het die verliet? Pas toen hoorde ik toevallig de paulinische uitspraak van Augustinus dat het geloof niet van onszelf is of wordt verleend aan de hand van verdiensten, maar een gegeven dat geloof vereist: "Geloven is denken met aanvaarding." In de advent, terwijl ik dacht over Maria Boodschap, besefte ik dat als er ooit iemand had bestaan wier vermogen tot geloven en aanvaarding op de proef was gesteld, zij dat wel geweest was. En zo is ook mijn geloof op de proef gesteld. Pas nu kan ik begrijpen wat Thomas Merton bedoelde met de opgelegde 'ascese van beproeving'.

De sterk menselijke benadering van Maria viel me ook op in een aantal gesprekken die ik had. Zo gebruikten twee vrouwen die elkaar trouwens helemaal niet kenden beiden bijna compleet dezelfde woorden in hun beschrijving van het beeld dat ze van Maria hebben: "Maria betekent geborgenheid, zachtheid, mededogen en warme sterkte. Ze is een vrouw die niet beoordeelt of veroordeelt, die mij ruimte heeft om mijn eigen weg te gaan, maar die er wel altijd is." Het beeld van de moeder die kan loslaten sprak één van mijn vrouwelijke gesprekspartners, moeder van meerdere kinderen, bijzonder aan. Elke moeder weet trouwens hoe moeilijk het is om bepaalde kinderen toch hun weg te laten gaan, terwijl alles erop wijst dat het  verkeerd zou kunnen lopen.

Via mijn gesprekken kwam ik tot de verrassende vaststelling dat Maria in deze tijd nog heel veel mensen aanspreekt en dat ze ook bij ongelovigen een soort brugfunctie uitoefent waar ze zich zelf vaak helemaal niet van bewust zijn. Zo vertelde me een bevriend echtpaar dat helemaal niet gelovig is, hoe ze toen hun dochter huwelijksproblemen had, te voet van Leuven naar Scherpenheuvel zijn gegaan. Vanuit hun gevoel van machteloosheid gingen ze op pelgrimstocht, op zoek naar steun en een oplossing bij iemand die voor hen een soort middelares was tussen de henzelf in hun menselijk onvermogen en iets dat sterker was dan henzelf, van een andere orde, maar dat ze moeilijk konden benoemen. Later is hun dochter gescheiden, maar toch vonden ze deze tocht een heel zinvolle onderneming die hen dichter bij elkaar had gebracht.

De beelden die we van Maria hebben zijn soms ook veelzeggend met betrekking tot de relatie met onze eigen moeder. Zo zei iemand me: "Ik heb eigenlijk geen echte band met mijn moeder. Ook nu ze gestorven is denk ik heel zelden aan haar. Misschien is het daardoor dat ik geen echt beeld heb van Maria en geen echte band met haar."

Zoals de beelden die men van Maria had in de loop van de geschiedenis evolueerden, zo evolueren ze vaak ook in de loop van ons eigen leven, parallel met wat voor ons in een bepaalde levensfase belangrijk is.
Als kind gaven de vaste rituelen van de Mariaviering mij een veilig gevoel. Ik vermoed dat ik spontaan de onderlinge verbondenheid van de mensen voelde bij het samen uitvoeren van dezelfde handelingen en mij daar deelgenoot van voelde. Maria was voor mij toen geen moeder maar een uitverkoren vrouw, waar ik heel erg naar opkeek omdat ze veel dichter stond dan ik bij een voor mij vrij onbereikbare God.
Later nam ik afstand van de rituelen uit de Mariaviering omdat ik ze te veel ging associëren met het beeld dat de Kerk van Maria naar voren schoof en waar ik me helemaal niet in kon vinden. Toen ik als moeder van opgroeiende kinderen vaak tegen mijn eigen grenzen aanstootte, vond ik steun en troost bij Maria, voor wie het als moeder van Jezus toch ook helemaal niet van een leien dakje liep.
Nu spreekt vooral de profetes uit het Magnificat mij aan: een vrouw met visie op een rechtvaardiger wereld met aandacht en respect voor de zwakkeren, vanuit een rotsvast vertrouwen in Gods barmhartigheid. Een God die zich ontfermt over wie Hem eren, over wie zich bewust zijn van hun menselijke beperktheid. Een God die een voorkeur heeft voor de armen, de eenvoudige, deemoedige mensen, die honger hebben, letterlijk en figuurlijk. Een God die wie zich boven anderen verheven wanen op hun plaats zet.

Ik hoop dat de Kerk meer deze beelden van Maria, zoals ze zich laat kennen in het Magnificat gaat naar voren schuiven, eerder dan die van een te sterk geïdealiseerde vrouw die op een piëdestal staat, ver van de wereld verwijderd. Een vrouw die met haar twee voeten op de grond staat en in volle vertrouwen in Gods almacht en barmhartigheid een positieve kijk heeft op de toekomst en mee wil bijdragen tot een rechtvaardige wereld. Misschien zou dit dan ook tot gevolg hebben dat de Kerk op een andere manier naar de rol van de vrouw kijkt, haar een plaats geeft in het besturen van de Kerk en meer verantwoordelijkheid binnen de gelovige gemeenschap. Dit zou een enorme verrijking betekenen en wellicht een verschuiving meebrengen in de aandacht van de Kerk voor de echte noden van deze tijd.

Toemaat

Maria leeft in elke vrouw
in elke kleine mens
die om het even waar wordt vergeten
en over het hoofd gezien.

Maria leeft in elke vrouw
in elke kleine mens
van wie niemand nog iets verwacht.
Maria leeft in elke kleine mens
die niet berust
bij minachtig of onmacht
maar die tenminste bij zichzelf
de hoop wakker houdt
dat ook een neergeslagen mens
ooit rechtop zal komen.

Maria leeft in elke mens
die weigert te verlammen
in de angst en durft geloven in dat woord:
vrees niet,
met jou wil God
iets nieuws beginnen.

Ieder mens
kan in zijn leven
de kiemen dragen van een nieuwe toekomst.

Carlos  De Soete

Lut Saelens